• مدیر محتوایی

گفتاری از دکتر اکبر عروتی موفق در شماره اول فصلنامه

رابطــه حــق و عدالــت

«حـق» و «عدالـت»؛ و مرادفـات آنهـا از مقدس تریـن واژه هایـی اسـت کـه در همـه جوامـع انسـانی، از قداسـت و زیبایـی خاصـی برخـوردار می باشـد، شـاید ِمعنـوى هیـچ انسـانی را نتوانیـم پیـدا کنیم که خود را طرفـدار باطـل و ظلـم، و مخالـف حـق و عدالـت، معرفـی کنـد. حتـی سـتمکارترین افـراد و حکومـت هـا بـراى فریـب دادن مـردم، دم از حـق و عدالـت مـی زننـد و می کوشـند تـا زشـتی و پلیـدى کارهـاى ارانـه خـود را تحـت نام زیباى ّظالمانـه و جب حـق و عدالـت، پنهان نماینـد. نزدیکی این دو مفهوم زمانی بیشـتر روشـن م یشـود که ـه»؛ ّ حق ّ ذى حـق ّ عدالـت را بـه «اعطـاء کل (دادن حـق بـه صاحـب حـق) تعریـف نماییـم. حـق جویـی و عدالـت طلبـی، سرچشـمه همـه ارزش هـاى اجتماعـی بـه شـمار آمده، و حکـم بـه خوبـی حـق وعدالـت از احـکام بدیهـی عقـل، و گرایـش و رغبـت بـه آن هـا ـات والاى انسـانی معرفـی گشـته ّاز فطری اسـت. حکـم بـه زشـتی و ناپسـندی ظلـم و ناحـق، نیـز از احـکام بدیهـی عقـل و نفرت انسـان بشـمار ّنفـرت از آن هـا از فطری مـی رود. مفهـوم هـاى حـق و عدالـت از قبیـل مفاهیـم ماهـوى نیسـت کـه از راه درك مصادیـق بدسـت آیـد و احتیـاج بـه ملاحظـات و مقایسـات عقلـی نداشـته باشـد و نیـز آن گونـه هـم نیسـت کـه همواره یـك نـوع حرکـت و یـا رفتـار خـاص، مصـداق حـق و عدالـت باشـد، و نوعـی دیگـر از حرکـت و رفتـار، همیشـه مصـداق ناحـق و ظلـم باشـد. حتـی ضـرب و جـرح و قتل هم ممکـن اسـت در شـرایطی از مصادیـق حـق و عـدل بشـمار آیـد؛ مانند این کـه به عنوان قصـاص یـا مجازات قانونی انجام می گیرد. پـس حـق و ناحـق بـودن ایـن گونـه اعمـال، منـوط بـه ایـن اسـت کـه بـه عنـوان قصـاص و کیفـر مجـازات قانونـی انجـام شـود، لـذا تـا چنیـن ملاحظـات و مقایسـاتی صـورت نپذیـرد، حرکـت خارجـی، متصف بـه حق و عـدل یـا ناحـق و ظلـم نم یشـود. از اینجاسـت کـه ایـن مسـأله بـه عنـوان یکـی از اساسـ یترین مسـائل فلسـفه حقـوق، مطـرح می شـود این که خاسـتگاه حقـوق چیسـت؟ حـق و تکلیـف انسـان هـا در شـرایط گوناگون چگونه و بر اسـاس چه مـلاك و معیـاری تعییـن می شـود؟ منشـأ انتـزاع عناویـن حـق و ناحـق و عـدل و ظلـم کـدام اسـت؟ و چـه ملاحظـات و مقایسـاتی بایـد انجـام بگیـرد تـا ایـن عناویـن، انتـزاع )136۵شـود؟( مصبـاح یـزدى، بـه هـر حـال مسـئله حـق و عدالـت و رابطـه بیـن ایـن دو از مسـائل بسـیار مهـم و اساسـی در حـوزه هـای گوناگـون علمـی از جملـه حقـوق، سیاسـت، اخـلاق، فلسـفه، کلام و ... اسـت. ایـن مسـئله همـواره بـه عنـوان یـک دغدغـه پـر اهمیـت زندگـی در آدمـی در طـول تاریـخ بشـری مطـرح بـوده اسـت بـه همیـن سـبب اندیشـمندان در علـوم گوناگـون بـه آن پرداختـه و در بـاره آن در طـول زمـان داد سـخن داده انـد. در ادیـان و مذاهـب هـم حـق و عدالـت یکـی از مفاهیـم قابـل توجـه مـی باشـد لـذا در متـون دینـی مـورد توجـه بـوده و ابعـاد و زوایـای مختلـف آن مـورد بحـث و بررسـی قـرار گرفتـه اسـت. در ایـن مقالـه بـه اختصار پـس از تبییـن مفهـوم حق و عدالـت، رابطه و نسـبت بیـن ایـن دو مـورد بررسـی قـرار می گیـرد. برای خواندن ادامه میتوانید نسخه چاپی یا دیجیتال این شماره از 2 فصل نامه را خریداری کنید .